/ Konta emerytalne w ZUS: co dzieje się ze środkami po śmierci ubezpieczonego?

Śmierć bliskiej osoby to trudne doświadczenie, które wiąże się nie tylko z emocjonalnym obciążeniem, ale także rodzi wiele pytań – zarówno natury rodzinnej czy spadkowej, ale również finansowej. Jedną z kwestii, która w praktyce wciąż budzi spore wątpliwości, jest los środków zgromadzonych przez zmarłego ubezpieczonego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. W powszechnym przekonaniu pieniądze zapisane na koncie emerytalnym w ZUS przepadają, nie jest to jednak do końca prawda. W określonych przypadkach środki te podlegają dziedziczeniu lub wypłacie osobom uprawnionym. W niniejszym artykule wyjaśniamy, co dzieje się ze środkami zgromadzonymi w ZUS po śmierci ubezpieczonego, komu i na jakich zasadach mogą one przypaść oraz jakie formalności należy spełnić, aby je odzyskać. W takiej sytuacji często pojawia się też pytanie, jak sprawdzić czy zmarły miał długi, aby odpowiedzialnie podjąć dalsze decyzje spadkowe.

Konto w ZUS a subkonto – kluczowe rozróżnienie

Aby zrozumieć zasady dziedziczenia środków zgromadzonych w ZUS, trzeba w pierwszej kolejności odróżnić dwa pojęcia: konto ubezpieczonego w ZUS oraz subkonto w ZUS.

Na koncie w ZUS ewidencjonowane są składki na ubezpieczenie emerytalne zapisywane w ramach tzw. I filaru systemu emerytalnego. Środki te mają charakter wyłącznie ewidencyjny – nie są realnym kapitałem odłożonym „na rachunku”, lecz zapisem księgowym, który służy do obliczenia przyszłej emerytury. Co do zasady środki zapisane na koncie głównym w ZUS nie podlegają dziedziczeniu.

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku subkonta w ZUS, które zostało wprowadzone w związku z reformą systemu emerytalnego, na którym gromadzone są składki emerytalne w ramach tzw. II filaru systemu ubezpieczeń społecznych. Indywidualne subkonto, na którym są gromadzone środki pieniężne, posiada każda osoba, która jest ubezpieczona w ZUS, pod warunkiem, że urodziła się po 31 grudnia 1968 r. i nie przystąpiła do OFE albo jest członkiem OFE. Dla starszych pokoleń, urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. takie subkonto nie jest prowadzone, co oznacza brak możliwości dziedziczenia w tym zakresie.

Na subkonto trafia określona część składki emerytalnej, a dokładnie:

• 7,3% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie emerytalne, jeśli ubezpieczony nie przystąpił do OFE lub gdy ubezpieczony zdecydował, aby składka była przekazywana wyłącznie na subkonto w ZUS;
• 4,38% składki emerytalnej, jeśli ubezpieczony w trakcie okna transferowego złożył oświadczenie o dalszym przekazywaniu składek do OFE w wysokości 2,92% podstawy.

I właśnie te środki – zapisane na subkoncie – mogą podlegać dziedziczeniu.

Warto podkreślić, że zgromadzone na subkoncie w ZUS środki nie są jedynie abstrakcyjnymi zapisami – reprezentują realną wartość, średnio wynoszącą około 29 tysięcy złotych na subkoncie po zmarłym. Po śmierci ubezpieczonego nie znikają one automatycznie, lecz podlegają dziedziczeniu. To sprawia, że proces odzyskania pieniędzy wymaga aktywnego działania ze strony uprawnionych, a brak wiedzy na ten temat prowadzi do sytuacji, w której miliony złotych pozostają niewykorzystane na kontach ZUS.

Zasady dziedziczenia środków po śmierci ubezpieczonego

Po śmierci osoby ubezpieczonej ZUS dokonuje rozliczenia zgromadzonych środków. Dziedziczeniu lub wypłacie podlegają:

• środki zgromadzone na subkoncie w ZUS,
• środki zgromadzone w OFE (jeżeli zmarły był członkiem OFE).

Nie podlegają natomiast dziedziczeniu:

• środki zapisane na koncie głównym w ZUS,
• składki, które zostały już wykorzystane do wypłaty świadczeń (np. emerytury).

W praktyce oznacza to, że spadkobiercy mogą ubiegać się o środki, które często stanowią niemałą kwotę – zwłaszcza jeżeli zmarły przez wiele lat podlegał ubezpieczeniom i nie zdążył przejść na emeryturę.

Po śmierci osoby ubezpieczonej środki na subkoncie ZUS nie przepadają, ale też nie są wypłacane automatycznie. Zamiast tego wchodzą w skład masy spadkowej lub są przekazywane zgodnie z dyspozycjami zmarłego. Kluczowe jest tu rozróżnienie: dziedziczenie odbywa się niezależnie od reszty majątku spadkowego, co oznacza, że nie podlega ono standardowym zasadom podziału spadku, chyba że zmarły nie wskazał beneficjentów.

Komu przysługują środki z subkonta w ZUS?

Jeśli zmarły pozostawał w związku małżeńskim i pomiędzy małżonkami istniała wspólność majątkowa, połowa środków zgromadzonych na subkoncie jest automatycznie transferowana na subkonto lub konto emerytalne żyjącego małżonka. Ten transfer nie jest wypłatą gotówkową – środki pozostają w systemie emerytalnym i służą do obliczenia przyszłej emerytury małżonka. Pozostała część (lub całość, jeśli nie było małżeństwa) trafia do osób wskazanych przez zmarłego jako uposażeni lub spadkobierców. Zmarły mógł bowiem za życia wskazać dowolne osoby – niekoniecznie krewnych, np. przyjaciół czy partnerów – i określić procentowy udział każdego z nich. Wskazanie takie można było złożyć na specjalnym formularzu UWU w ZUS i zmieniać w dowolnym momencie.

Zaznaczenia wymaga, że w przypadku braku małżeństwa lub ustroju rozdzielności majątkowej, całość środków idzie bezpośrednio do uposażonych lub spadkobierców.

Jeżeli natomiast ubezpieczony nie wskazał osób uprawnionych, środki z subkonta wchodzą w skład spadku i podlegają dziedziczeniu na zasadach ogólnych, według testamentu lub ustawowego porządku spadkobierców. Wówczas konieczne jest wykazanie praw do spadku (np. prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktem poświadczenia dziedziczenia).

Jak wygląda procedura wypłaty środków z ZUS?

Proces odzyskania środków nie jest skomplikowany, ale wymaga inicjatywy, ponieważ ZUS nie wypłaca środków automatycznie i konieczne jest złożenie odpowiedniego wniosku.

Najpierw należałoby dowiedzieć się, czy zmarły miał powiązanie z OFE. Jeśli tak, procedura zaczyna się tam – należy złożyć wniosek do otwartego funduszu emerytalnego (np. na formularzu dostępnym w OFE), dołączając akt zgonu, dowód tożsamości wnioskodawcy, potwierdzenie bycia uposażonym lub postanowienie sądu o nabyciu spadku (lub akt poświadczenia dziedziczenia od notariusza). OFE podzieli środki w ciągu 14 dni i powiadomi ZUS o osobach, na których rzecz podzielił środki zgromadzone na rachunku w OFE i ich udziale w tych środkach, który to ZUS następnie w ciągu trzech miesięcy rozdysponuje fundusze z subkonta według tych samych zasad.

Jeśli zmarły nie był członkiem OFE (lub środki zostały w pełni przeniesione na subkonto w ZUS kiedy osiągnął wiek emerytalny), wniosek należy złożyć bezpośrednio w ZUS na formularzu ZUS USS. Wniosek może zostać wypełniony i wysłany zarówno przy pomocy PUE ZUS, jak i w tradycyjnej formie pisemnej – osobiście w oddziale ZUS lub poprzez list polecony. ZUS USS jest darmowy i można go złożyć w dowolnie wybranym momencie, niekoniecznie zaraz po śmierci spadkodawcy.

Do wniosku należy dołączyć dokumenty potwierdzające prawo do środków, w szczególności:

• akt zgonu ubezpieczonego,
• dokumenty potwierdzające tożsamość wnioskodawcy,
• dokumenty potwierdzające status małżonka lub spadkobiercy,
• w razie potrzeby – prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia.

Po złożeniu wniosku i zainicjowaniu odpowiedniego postępowania ZUS sprawdzi, czy zmarły spełniał kryterium wieku i ewentualnego uczestnictwa w OFE. ZUS na zweryfikowanie wniosku i wydanie decyzji ma aż trzy miesiące. Jeśli uzna, że środki zgromadzone na subkoncie można przekazać wnioskodawcy, poinformuje go o tym na piśmie – podobnie w przypadku wydania decyzji odmownej, od której wnioskodawcy będzie służyło odwołanie w zakreślonym terminie.

Wypłata dla małżonka odbywa się w formie transferu na jego konto, a dla innych uprawnionych – jednorazowo lub w ratach, przelewem bankowym lub przekazem pocztowym. Nie ma potrzeby angażowania pośredników – ZUS oferuje bezpłatną pomoc w swoich punktach obsługi.

Warto wspomnieć również o tzw. wypłacie gwarantowanej, która dotyczy sytuacji, gdy zmarły był już emerytem i odszedł w ciągu trzech lat od przyznania emerytury (dla osób urodzonych po 1948 r., obliczonej na nowych zasadach). Wówczas spadkobiercy mogą odzyskać różnicę między środkami zgromadzonymi na subkoncie a tymi już wykorzystanymi z subkonta na wypłatę świadczeń emerytalnych. W przypadku wypłaty gwarantowanej procedura uzyskania środków jest podobna: należy złożyć wniosek w ZUS z dokumentami spadkowymi, a urząd obliczy i wypłaci różnicę.

Terminy i przedawnienie – czy można się spóźnić?

Przepisy nie przewidują terminu na zgłoszenie roszczenia o wypłatę środków z subkonta w ZUS. W praktyce oznacza to, że środki te mogą być odzyskane nawet po wielu latach od śmierci ubezpieczonego.

To właśnie dlatego – jak pokazuje praktyka – na kontach w ZUS znajdują się znaczne kwoty, o których istnieniu spadkobiercy często nie mają pojęcia. Brak wiedzy o możliwości dziedziczenia środków powoduje, że roszczenia nie są zgłaszane, mimo że formalnie nadal przysługują.

Podsumowanie – dlaczego warto zweryfikować sytuację w ZUS?

Środki zgromadzone w ZUS po śmierci ubezpieczonego nie zawsze przepadają. Choć składki zapisane na koncie głównym nie podlegają dziedziczeniu, środki z subkonta w ZUS oraz z OFE mogą trafić do małżonka, osób uprawnionych lub spadkobierców. Warunkiem jest jednak podjęcie odpowiednich działań i złożenie stosownego wniosku. Świadomość tych zasad pozwala uniknąć sytuacji, w której należne środki pozostają niewykorzystane – często przez wiele lat – wyłącznie z powodu braku wiedzy o przysługujących uprawnieniach.

Z perspektywy spadkobierców lub członków rodziny zmarłego warto zawsze sprawdzić, czy posiadał on subkonto w ZUS albo był członkiem OFE. Postępowanie spadkowe często koncentruje się wyłącznie na „klasycznym” majątku, pomijając środki emerytalne, które mogą stanowić realne i znaczące wsparcie finansowe.